Psychologia społeczna; konformizm, stereotypy, populizm penalny

Psychologia społeczna jest niezwykłą dyscypliną naukową. Bada faktyczny lub wyobrażony wpływ społeczny na zachowanie człowieka. Przygląda się problemom życia codziennego; przemocy, agresji, uprzedzeniom, konformizmowi. Szuka pytań o przyczynę. Często zaskakuje wnioskami.

Czytelnicy będą mogli przyjrzeć się przygotowanym przeze mnie notatkom (w dwóch wpisach) do  pytań egzaminacyjnych z kursu z psychologii społecznej na Uniwersytecie Jagiellońskim. Mam nadzieję, że będzie to lektura ciekawa i pomocna.

 

___________________________________________________________________

 

    5. Odwołując się do dwóch wybranych eksperymentów z psychologii społecznej, oceń

wady i zalety eksperymentu jako źródła wiedzy o rzeczywistości społecznej.

ad. 5 :

Metoda eksperymentalna jest jedyną metodą badawczą, która odpowiada na pytanie o przyczynę zjawiska

I. Eksperyment Milgrama – eksperyment przeprowadzony przez psychologa społecznego Stanleya Milgrama na początku lat 60. Badanie w założeniach miało sprawdzić granice posłuszeństwa wobec autorytetu. Wybrani losowo badani mieli „zbadać wpływ kar na zapamiętywanie”. Jako „nauczyciele” mieli najpierw odczytywać krótkie komunikaty, a potem sprawdzić ile „uczeń” zapamiętał. Za błędne odpowiedzi mieli karać wstrząsami elektryczymi. Przez eksperymentatora byli proszeni o zwiększanie mocy wstrząsów. Zgodnie z przewidywaniami, autorytet „białego fartucha” oraz atmosfera eksperymentu i oczekiwanie spełnienia poleceń powodowały, że „uczniowi” zadawano bardzo bolesne i zagrażające życiu kary. Wnioski były wstrząsające. Ogromna część populacji jest zdolna do bezkrytycznego posłuszeństwa w odpowiednio zaaranżowanych warunkach. Między ludźmi zdolnymi do aplikacji bardzo silnych wstrząsów, a osobami które się wycofały z eksperymentu nie było wyraźnych różnic w cechach osobowości.

Eksperyment więzienny (stanfordzki) – eksperyment przeprowadzony przez psychologów z Uniwersytetu Stanforda pod przewodnictwem Phillipa Zimbardo na początku lat 70. Eksperyment miał rozstrzygnąć zasadność tezy, że siła roli społecznej może „zawładnąć” osobistą tożsamością. Losowo podzielona na więźniów i strażników grupa 24 studentów bez przeszłości kryminalnej, miała przez 2 tygodnie symulować więzienie. Uczestnicy mieli świadomość, że wszystko odbywa się na niby. Eksperyment trzeba było przerwać po 6 dniach, ponieważ „strażnicy” zaczęli znęcać się nad „więźniami”. Ci drudzy zamknęli się w sobie i wycofali, a część musiała się wycofać wcześniej ze względu na psychiczne załamanie. Badanie dowiodło słuszności postawionej tezy. Role społeczne wykonywane w obrębie grup powodują, że mało kto może oprzeć się ich wpływowi społecznemu i zatraca swoją tożsamość i poczucie przyzwoitości.

Metoda eksperymentalna dostarcza wyjaśnień na temat zachowań społecznych. Jest najdoskonalszą metodą badawczą jaką posługuje się psychologia społeczna. Dzięki umiejętnemu dobraniu badanych oraz odwzorowującym rzeczywistość warunkom dostarczają wniosków, które można rozszerzyć na całą populację. Dzięki temu lepiej rozumiemy wpływy siły autorytetu i ról społecznych w grupie. Pozwala to nie tylko lepiej zrozumieć historię, ale tak zorganizować współczesną rzeczywistość społeczną, żeby ograniczać patologiczne zachowania.

Problemem pozostaje jednak sformułowanie odpowiedniej formuły i przebiegu eksperymentu aby faktycznie dostarczył odpowiednich wniosków. Oba wspomniane eksperymenty nie są sytuacjami realnego życia. Wszyscy badani mieli świadomość, że biorą udział w badaniu, co mogło w jakiś sposób wpłynąć na ich decyzje i zachowania. Drugą kwestią drażliwą pozostaje relacja między etyką a realistycznym przeprowadzeniem eksperymentu. W każdym projekcie szala przechyla się na jedną ze stron z ujmą albo dla naukowości albo zasad przyzwoitości, dobrych obyczajów i moralności.

___________________________________________________________________________

 

  1. Po serii nagłośnionych  przez  media  przypadków  nieudzielenia  pomocy ludziom na

ulicach i w środkach komunikacji, prezydent miasta Krakowa planuje przeprowadzić

kampanię  społeczną,  która  służyłaby  zwiększeniu  gotowości  ludzi  do  udzielania

pomocy. Prezydent  zwrócił  się o  pomoc do  Ciebie  –  specjalisty w  dziedzinie

psychologii  społecznej z Wydziału  Prawa  i  Administracji  UJ.  Co  poradził(a)byś

prezydentowi? Masz nieograniczony budżet.

 

ad. 6 :

Nie ma jasnej zgody co tego dlaczego ludzie pomagają. Jedni chcą wierzyć, że indywidualne cechy osobowości decydują o skłonności do pomocy innym. Teoria wymiany społecznej postuluje brak altuizmu i upatruje w pomaganiu jakiejś formy zdobywania społecznych korzyści. Miejski magistrat może oszczędzić sobie akademickiego sporu i przygotować kompleksową kampanię społeczną, która będzie spełniać postulaty różnych kierunków psychologicznych ze szczególnym uwzględnieniem psychologii społecznej.

Kampanię społeczną, promującą pomoc ludziom w potrzebie na ulicy, widziałbym jako zestaw różnych inicjatyw i działań. Po pierwsze przygotowanie lekcji wzbudzających uczucia empatii dla dzieci na wczesnych etapach edukacji. Przyniesie to wymierne korzyści w przyszłości. Główne ostrze wymierzyć jednak trzeba w dorosłych. Seria spotów emitowanych w internecie i telewizji mogłaby przedstawiać sytuacje w których ludzie potrzebują natychmiastowej pomocy np. atak padaczki albo napad rabunkowy i spotykają się z natychmiastową reakcją bohatera. Podobna sytuacja spotyka następnie bohatera i również on nie pozostaje bez wsparcia. Przesłanie miałoby się opierać nie tylko na tym, że z pomocą wiąże się potencjalna korzyść w przyszłości, ale też uznanie społeczne. Spoty powinny unikać epatowania cierpieniem ludzkim, lub scenami drastycznymi. Przekaz nacechowany emocjonalnie może wywołać „efekt obronny” i zostać wyparty przez potencjalnych adresatów.

Z badań wynika, że kobiety są bardziej zdolne od mężczyzn do długotrwałej pomocy. Jednak to mężczyźni częściej decydują się na natychmiastową interwencje z narażeniem życia lub zdrowia. W związku z tym, twarzami kampanii społecznych promujących pomoc ludziom w stanie zagrożenia, co prawda powinni być przedstawiciele obu płci, ale częściej powinny to być kobiety. Celem byłoby przeciwstawienie się stereotypowi, że bohaterstwa w trudnych sytuacjach wymaga się tylko od mężczyzn.

____________________________________________________________________________

 

  1. W rzeczywistości społecznej zdarzają się przejawy dyskryminacji m.in. ze względu na

płeć,  rasę,  pochodzenie  etniczne,  niepełnosprawność,  orientację  seksualną  i  wiele

innych. Wytłumacz, na  czym  polega  zjawisko  dyskryminacji,  wskaż  przyczyny  jego

powstawania  oraz  możliwe  społeczne  skutki  związane  z  jego  występowaniem.

Zastanów się,  czy i jakich przejawów dyskryminacji mogą doświadczać studenci na

Jakie działania  zmierzające  do  przeciwdziałania  dyskryminacji  powinien

prowadzić uniwersytet? Uzasadnij swoje stanowisko.

 

ad.7 :

Poznanie społeczne jest procesem wymagającym wysiłku. Sytematyzujemy zjawiska przyrodnicze, zwierzęta i przedmioty. Z różnych względów dzielimy ludzi na grupy ze względu na wyróżniające cechy. Z czasem, żeby ułatwić sobie dobór zachowania, określonym zbiorowościom przypisujemy określone reakcje emocjonalne; umiarkowaną niechęć, zawiść, lub uznanie. Wtedy poznanie przechodzi w kształtowanie się stereotypu. Uogólnienia polegającego na przypisywaniu określonych cech wszystkich przedstawicielom określonej grupy. Stereotypy są zazwyczaj podstawą dyskryminacji, czyli krzywdzącego traktowania na poziomie prywatnym lub publicznych ze względu na uprzedzenie.

Dyskryminacja jest etycznie niedopuszczalna. Uprzedzenia prawie nigdy nie mają poparcia w nauce. Wśród społecznych skutków dyskryminacji należy wymienić; alienację grupy stygmatyzowanej względem większości, izolację na poziomie interpersonalnych kontaktów, utrudnienie dostępu do kultury, większe prawdopodobieństwo wystąpienia biedy, bezrobocia, problemów z prawem, patologii społecznych. Przedstawicielom grupy stygmatyzowanej dużo trudniej osiągnąć sukces osobisty i często traktowani jak ludzie gorszej kategorii zaczynają się zachowywać w ten sposób.

Uniwersytet Jagielloński ze względu na swoje położenie geograficzne oraz poziom naukowy jest atrakcyjny dla studentów zza granicy, zwłaszcza wschodniej. Na wielu kierunkach można spotkać Ukraińców. W polskiej rzeczywistości radzą sobie zazwyczaj wprost  proporcjonalnie do znajomości języka. Mogą się jednak spotykać z ostracyzmem ze strony swoich rówieśników ze względu na historyczne nieporozumienia w I połowie XXw. między Polakami a Ukraińcami na terenie Galicji Wschodniej i Zachodniej. Narodowe namiętności w polskich studentach podsyca moda na „odzież patriotyczną”, myśl konserwatywną, działalność w organizacjach narodowych; ONR, Młodzież Wszechpolska. Dyskryminacja może objawiać się dystansowaniem się od studentów zza granicy na płaszczyźnie towarzyskich kontaktów, repostowaniem wątpliwych historycznie informacji na temat konfliktu polsko-ukraińskiego na portalach społecznościowych np. rzezi wołyńskiej czy opowiadaniem żartów „o Ukraińcach” w miejscach publicznych.

Inną potencjalną grupą ofiar są kobiety. Mogą spotkać się ze zjawiskiem, gdzie bardziej konserwatywna część grona akademickiego, idealizuje obraz kobiet, ale wyznacza łatwiejsze zadania nie dające możliwości się wykazać albo takie, których wykonanie prawie na pewno skończy się porażką. Mogą też nieobiektywnie oceniać kobiety. Wszystko przez stereotypowy obraz kobiecych zdolności i ambicji naukowych.

Uniwersytet ma ograniczone możliwości kształtowania trendów i zainteresowań wśród młodych ludzi. Powstają one zazwyczaj w wyniku splotu wielu czynników. Zwłaszcza postawa konserwatywna i nacjonalistyczna. Podjąć się jednak możę obrony prawdy historycznej, ekonomicznej i socjalnej o Europie i Świecie. Realizować może to organizując prelekcje i dyskusje akademickie na temat przeszłych i bieżących problemów społecznych i przedstawiać je w szerszym kontekście.

Zasadę równości płci można przestrzegać tylko przez regularne monitorowanie obiektywności oceniania i racjonalności stawianych wymagań.

______________________________________________________________________________

 

  1. W miejscowości K.  doszło  do  interwencji  Policji  w  bloku  socjalnym  na  jednym

z osiedli. Policjanci przybyli na miejsce ujrzeli spalony samochód z powybijanymi

szybami. Przy samochodzie nikogo nie było. Podczas rozpytania mieszkańców, Piotr,

mieszkaniec  spod  dwójki  stwierdził: „Ja  widziałem  dziś,  jak  pan  Zdzisiek  spod  11,

pijak jeden, spał w krzakach pijany, jak zwykle. Często się awanturuje i pewnie to on

z kompanami zdemolował to auto. Kiedyś podpalili szopę stróża, kiedy tam urządzili

imprezę”.  Zofia,  mieszkanka  sąsiedniego  bloku:  „To  na  pewno  sprawka Cyganów,

tych spod 5. Widziałam ich dziś, jak kręcili  się po osiedlu.  I chyba nieśli coś jakby

łom,  tym  na  pewno  wybili  szyby  w  aucie”.  Maria,  sprzedawczyni  w  osiedlowym

sklepie, nikogo nie widziała, ale w tajemnicy powiedziała policjantom, że jej zdaniem

to  „ci  bandyci  kibice,  co  to  na  osiedlu  robią  ustawki,  ale  na  protokół  tego  nie

powiem”. Okazało się, że „Cyganów spod 5” nie było w tym czasie w  mieście, zaś

„pan Zdzisiek spod 11” leżał od dwóch dni w szpitalu na toksykologii. Nic Policji nie

wiadomo na temat „ustawki kibicowskiej”, do której doszłoby w tym czasie. Dlaczego

świadkowie powiedzieli policji o czymś, co nie miało miejsca?

 

ad.8 :

Żaden ze skonsultowanych mieszkańców nie był naocznym świadkiem zdemolowania auta. Swoje opinie wygłaszają na podstawie wcześniejszych doświadczeń względem pewnych osób i przez ten pryzmat tłumaczą nowe zdarzenie. Każdy z zapytanych posługiwał się określonym schematem, najbardziej dostępnym w aktualnym momencie, organizującym wiedzę o świecie społecznym. Za winnego uważali tę osobę lub grupę, którą kojarzą z zagrożeniem i była najłatwiejsza do odszukania w pamięci.

______________________________________________________________________________

 

  1. W minionym roku znacząco wzrósł  poziom przestępczości  seksualnej w  kraju oraz

doszło do trzech nagłośnionych przez media przestępstw na tle seksualnym, w których

zarówno ofiarami, jak i sprawcami stali się nieletni. W związku z tymi wydarzeniami

do Sejmu RP wpłynął poselski projekt ustawy, który przewiduje surowszy niż dotąd

sposób traktowania sprawców tego typu przestępstw: karę dożywotniego pozbawienia

wolności za dokonanie trzeciej z  kolei zbrodni na tle seksualnym; stosowanie zasad

określonych przez polski kodeks karny dla osób dorosłych (tj. takich, które ukończyły

17  lat)  w  przypadku  pociągania  do  odpowiedzialności  karnej  sprawców,  którzy

ukończyli 10 rok życia; obligatoryjne podawanie do publicznej wiadomości informacji

o  miejscu  zamieszkania  osób,  które  dopuściły  się  przestępstw seksualnych  wobec

dzieci. Wyjaśnij, jaki stosunek do projektu ustawy będą mieć osoby o tzw. osobowości

autorytarnej. Jak Ty oceniasz zgłoszony przez posłów projekt?

 

ad. 9 :

Nośność medialna tragicznych zdarzeń jak; brutalne zbrodnie, gwałty, rozboje itp. jest bardzo duża. Odpowiednio nagłaśniane wydarzenia mogą wzbudzić strach w szerokiej rzeszy odbiorców. W efekcie długiego oddziaływania przez media obrazem tragedii na widzów może zostać wykreowany problem społeczny. Poczucie zagrożenia wymaga natychmiastowej pomocy.

Szczególnie predysponowani do rozwiązania problemu czują się politycy. Nie tylko ze względu na szeroką paletę narzędzi jakimi dysponują, ale przede wszystkim ze względu na potencjalną szansę zdobycia poparcia wyborców.

Przeciwko określonemu rodzajowi przestępczości uchwala się bardziej rygorystyczne normy, bardziej dotkliwe kary, czasami nawet stygmatyzujące. Zmiany w prawie karnym, podejmowane pod wyraźnym naciskiem społecznym, w atmosferze zagrożenia wykreowanym przez media, nazywane są populizmem penalnym. Zazwyczaj bardziej opresywne prawo prowadzi do „publicznej ulgi”, ale nie rozwiązuje fatycznego problemu.

Złożony przez posłów projekt oceniam negatywnie. Spełnia wszelkie kryteria populizmu penalnego. Kara jest mitem. Problem molestowania wymaga rozwiązań systemowych; ograniczenia dostępu do pornografii, popularyzacja wiedzy na temat seksualności, walka z biedą i patologiami społecznymi. Wszystkie wymienione czynniki są faktycznymi determinantami przestępstw seksualnych.

Projekt może jednak spodobać się osobom o osobowości autorytarnej. Jednostki o takim usposobieniu potrzebują poczucia silnej „opieki i uwagi” ze strony silnej, nadrzędnej władzy, będącej w stanie forsować radykalne ustawy w celu uchronienia bezpiecznego status quo.

______________________________________________________________________________

  1. Podczas rejestracji na przedmioty Twój młodszy kolega ze studiów zastanawia się nad

wybraniem psychologii społecznej. Zachęć swojego kolegę do wybrania psychologii

społecznej  jako  przedmiotu  specjalizacyjnego  albo  wyperswaduj  mu  ten  pomysł.

Swoje stanowisko uzasadnij, odwołując się do przedmiotu i metod tej nauki.

 

ad. 10 :

Psychologia społeczna jest nauką empiryczną badającą realny lub wyimaginowany wpływ innych ludzi na zachowanie. Nie ma dziedziny wiedzy bliższej codziennemu życiu. Podczas wykładu z fizyki kwantowej rzadko dochodzi sie do wniosków: Tak! O tym usłyszałem od wujka przy niedzielnym obiedzie! Albo. Przed tym zjawiskiem ostrzegał mnie świętej pamięci dziadek! Psychologia społeczna tłumaczy zjawiska potencjalnie oczywiste, ale to dlatego, że jest bliska ludziom. Z resztą wiele osób ma skłonność do przeceniania swoich możliwości przewidywania rozwiązań gdy ono już jest znane. Jest to błąd pewności wstecznej. O tym i wielu innych zachowaniach ludzi dowiedzieć można się właśnie na tym przedmiocie!

Psychologowie społeczni posługują się w swoich badaniach wieloma metodami; obserwacyjną, korelacyjną i eksperymentalną. Każda z nich oferuje metody odpowiednie do innego przedmiotu badań. Pierwsza może świetnie sprawdzić się, gdy pewną grupę chcemy obserwować od środka i na tej podstawie wyciągać wnioski, druga potwierdza korelacje między zjawiskami, postawami. Lecz tylko metoda eksperymentalna dostarcza niepodważalnych odpowiedzi na przyczyny ludzkich zachowań.

___________________________________________________________________

 

CZĘŚĆ 1:

Psychologia społeczna; agresja, kara, strach, grupy społeczne

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *